Gary Snyder, amerykański poeta i eseista, powiedział, że natura nie jest miejscem do odwiedzenia. To jest nasz dom. W duchu tej myśli rozwija się biophilic design. Kierunek ten ma za zadanie przywrócić relację człowieka z naturą poprzez świadome projektowanie przestrzeni. W tym procesie szkło odgrywa kluczową rolę, bowiem umożliwia ponowne zespojenie przestrzeni miejskiej z naturą.
Aby lepiej zrozumieć, w jaki sposób szkło może wzmacniać kontakt z naturą w mieście, należy pochylić się nad ideą projektowania biofilnego (ang. biophilic design). Pojęcie biofilia według słownika języka polskiego PWN oznacza przywiązanie do życia1. Można ją również tłumaczyć, jako naturalną ludzką skłonność do obcowania z naturą, która nawet we współczesnym świecie pozostaje kluczowa dla naszego zdrowia psychicznego, fizycznego i dobrostanu2. Skłonność ta nie powinna dziwić, biorąc pod uwagę fakt, że przez ponad 99% historii naszego gatunku rozwijaliśmy się biologicznie w odpowiedzi na siły naturalne, a nie sztuczne inicjowane3.
Według naukowców nasz gatunek (homo sapiens sapiens) pojawił się na Ziemi już około 40 tys. lat temu4. Natomiast miasta, w których życie zdaje się być dla nas „naturalne”, powstały zaledwie 6 tys. lat temu5. Ewoluowaliśmy w świecie naturalnym i wciąż potrzebujemy otoczenia natury, aby dobrze funkcjonować. Z tej właśnie potrzeby zrodził się biophilic design. Zasady projektowania w tym nurcie sformułował i uporządkował Stephen R. Kellert, profesor ekologii społecznej na Uniwersytecie Yale6. Zgodnie z jego założeniami biophilic design dąży do stworzenia dobrego siedliska dla człowieka jako organizmu biologicznego we współczesnym środowisku zurbanizowanym, w sposób sprzyjający zdrowiu, sprawności i dobrostanowi ludzi 7. Według S. R. Kellert’a podstawowymi zasadami projektowania biofilnego są powtarzalny i trwały kontakt z naturą, koncentracja na ludzkich przystosowaniach do świata przyrody, wsparcie emocjonalnego przywiązania do określonych miejsc i przestrzeni oraz pozytywnych integracji między ludźmi, a także zachęcanie do tworzenia wzajemnie wzmacniających się, powiązanych i zintegrowanych rozwiązań architektonicznych. Rozwinięcie zasad projektowania stanowi 14 wzorców projektowania biofilnego opisanych w książce 14 patterns of Biophilic design8, które przedstawiają bardzo dobre i precyzyjne wytyczne projektowe. Jako wzorce ważne dla wykorzystania szkła w projektach biofilnych warto wymienić takie jak: wizualne połączenie z naturą (Visual Connection with Nature), zmienność termiczna i przepływu powietrza (Thermal & Airflow Variability), dynamiczne i rozproszone światło (Dynamic & Diffuse Light), złożoność i porządek (Complexity & Order), perspektywa (Prospect) oraz ryzyko (Risk / Peril).
W odpowiedzi na pytanie, dlaczego potrzebujemy w miastach projektów biofilnych, w tym z wykorzystaniem szkła (biophilic glass), warto przytoczyć kilka zatrważających danych statystycznych. Według wyliczeń do 2050 roku 66% rozwiniętego świata będzie zurbanizowane, a tym samym będziemy coraz bardziej oddalać się od natury9. Naukowcy zaobserwowali, że wraz ze wzrostem urbanizacji wzrasta poczucie stresu. W Wielkiej Brytanii w latach 2015/16 z powodu stresu stracono 11,7 mln dni roboczych. Natomiast w 2002 roku Komisja Europejska oszacowała, że koszty stresu związanego z pracą w UE wynoszą 20 miliardów euro rocznie. Ponadto według szacowań KE Europejczycy spędzają 85–90% swojego czasu w pomieszczeniach10. Aby zniwelować odczuwanie stresu, który przez Światową Organizację Zdrowia (WHO) został nazwany „epidemią zdrowotną XXI wieku”11, warto stosować się do zasad projektowania biofilnego. Dzięki dążeniu do tworzenia odpowiedniego środowiska dla człowieka, pozwala ono na znaczącą redukcję stresu, poprawę warunków życia i pracy. Jako przykład wpływu biophilic design na samopoczucie i funkcjonowanie człowieka można podać środowisko biurowe. Badania wykazały, że 10% absencji pracowników można przypisać pracy w środowisku pozbawionym kontaktu z naturą12. Wprowadzenie elementów przyrody ożywionej i nieożywionej lub jedynie widoków na naturę do środowiska biurowego zapobiega zmęczeniu podczas wykonywania zadań wymagających dużej koncentracji uwagi13. Zwiększa to wydajność od 10% do 25% w testach sprawności umysłowej14. Znacząco poprawia samopoczucie, bo aż o 15%, produktywność o 6%, a kreatywność o 15%15. Wpływa także na obniżenie absencji w pracy o 15%16.
W tym kontekście szczególnego znaczenia nabiera szkło, materiał, który za sprawą swoich niezwykłych właściwości, pozwala przywrócić nam kontakt z naturą, nawet jeśli znajdujemy się w samym sercu miasta. Właściwości szkła, przezroczystość, przepuszczalność światła, zdolność do jego załamywania oraz nowoczesne technologie, takie jak powłoki niskoemisyjne, sprawiają, że staje się ono perfekcyjnym narzędziem projektowania biofilnego i pozwala w prosty sposób zastosować w koncepcji wzorce projektowe.
Szkło jest jedynym materiałem, który daje możliwość wizualnego połączenia z naturą (Visual Connection with Nature), pozwalając jednocześnie na oddzielenie wnętrza i zewnętrza. Widok na środowisko naturalne pomaga człowiekowi przesunąć punkt skupienia uwagi i rozluźnić mięśnie gałki ocznej, co niweluje zmęczenie poznawcze. Przeszklenia powinny być projektowane w taki sposób, by umożliwiać obserwowanie natury przez co najmniej 5–20 minut dziennie. Powinny być zlokalizowane tak, aby nie utrudniać dostępu do widoków nawet w pozycji siedzącej17. Przykładem budynku doskonale realizującego ten wzorzec jest siedziba New York Times w Nowym Jorku, gdzie we wnętrzu budynku wydzielono ogród brzozowy, który dzięki przeszkleniom, jest widoczny z całego holu.
Zgodnie ze wzorcem projektowym podczas tworzenia koncepcji powinno się zwracać uwagę na zmienność termiczną i przepływ powietrza (Thermal & Airflow Variability). Użytkownik powinien mieć sposobność odczuwania różnic temperatur i przepływu powietrza, a ponad to winien posiadać możliwość kontroli nad warunkami termicznymi. Dzięki przeszkleniom można zapewnić we wnętrzu optymalne warunki, stosując otwierane okna, rolety, specjalne powłoki czy żaluzje. Zaprojektowanie elementów umożliwiających użytkownikom dostosowanie i modyfikowanie warunków cieplnych, zwiększa zakres akceptowalnych temperatur o 2°C18. Przykładem zastosowania tego wzorca projektowego jest szpital Khoo Teck Puat w Singapurze projektu RMJM Architects. Pacjenci mają tam dostęp do otwieranych okien zwiększających poczucie kontroli nad otoczeniem. Fasada budynku została zaprojektowana w taki sposób, by maksymalizować dostęp do światła dziennego i różnicować światłocień.
Ważne, by w projektowaniu dbać o pojawienie się w przestrzeni dynamicznego i rozproszonego światła (Dynamic & Diffuse Light). Takie oświetlenie stymuluje wzrok i przyciąga uwagę w sposób wywołujący pozytywną reakcję psychologiczną19. Dodatkowo naturalne, zmienne oświetlenie wspiera prawidłowe funkcjonowanie rytmu dobowego. Ruch światła i cienia w szczególny sposób skupia uwagę człowieka. Przykładem mogą być cienie korony drzewa lub refleksy wody. Wzory te mają charakter fraktali, na których ruch mózg człowieka jest wyjątkowo wrażliwy. Przeszklenia zapewniają dynamiczne, naturalne oświetlenie, które wspiera płynne przejście między wnętrzem a zewnętrzem. Doskonałym przykładem zastosowania szkła w tworzeniu zmiennych wrażeń we wnętrzu jest Yale Center for British Art., które zaprojektował Louis Kahn. Dzięki zastosowaniu świetlików, różnej orientacji okien i centralnego atrium stworzył plastyczne, interesujące wnętrze.
Szkło, dzięki swoim unikalnym właściwościom stanowi kluczowy materiał w projektowaniu biofilnym. Umożliwia utrzymanie wizualnego kontaktu z naturą, regulację światła dziennego oraz tworzenie przestrzeni wspierających zdrowie i dobre samopoczucie człowieka. Zastosowanie szkła pozwala realizować podstawowe wzorce biophilic design. W ten sposób architektura staje się narzędziem przywracającym równowagę między człowiekiem a środowiskiem naturalnym. Biophilic glass to nie tylko element estetyczny, lecz przede wszystkim sposób na tworzenie bardziej ludzkich, zrównoważonych, bliższych naturze miast.
