1. Wprowadzenie
Choć historia polskiego szkła ma swoje ważne miejsce w opracowaniach technologicznych i artystycznych, to same huty szkła – jako miejsca, krajobrazy, zespoły architektoniczne i środowiska pracy – niemal nie istnieją w badaniach naukowych. W świadomości społecznej funkcjonują zwykle jedynie jako nazwy dawnych zakładów, skojarzone z wyrobami, które do dziś budzą sentyment: Ząbkowice, Zawiercie, Stronie Śląskie czy Szklarska Poręba. Tymczasem materialny kontekst ich powstawania znika w ciszy, bez dokumentacji, bez debaty publicznej i bez właściwej oceny ich wartości kulturowej.
Jeszcze do niedawna wiele takich miejsc funkcjonowało jako rozbudowane mikroświaty: z halami produkcyjnymi i piecami, ale także z osiedlami robotniczymi, szkołami zakładowymi, warsztatami projektantów czy zapleczem socjalnym. To tam, obok masowej produkcji, powstawało szkło artystyczne o wysokiej wartości estetycznej, projektowane przez znanych twórców i dziś obecne w muzeach, kolekcjach prywatnych oraz na rynku sztuki. O samych wyrobach i ich autorach wiemy coraz więcej z literatury, wystaw, archiwów muzealnych. Tymczasem obiekty, w których to szkło powstawało, są stopniowo wymazywane z krajobrazu: burzone, przekształcane w apartamentowce, magazyny czy hotele, albo pozostawiane w stanie postępującej degradacji.
Z perspektywy badań nad dziedzictwem jest to zjawisko szczególnie niepokojące. Brak wiedzy o architekturze i przestrzennym kontekście hut szkła sprawia, że znikają one, zanim ktokolwiek zdąży zadać pytanie o ich znaczenie – estetyczne, społeczne, historyczne czy symboliczne. Brak zainteresowania tymi obiektami nie jest jednak przypadkowy, lecz wynika z głębszych uwarunkowań badawczych i konserwatorskich.
Ten stan rzeczy stał się impulsem do rozpoczęcia badań, realizowanych w Katedrze Teorii, Projektowania i Historii Architektury na Wydziale Architektury Politechniki Śląskiej, w ramach projektu badawczego NCN MINIATURA 9. Badania prowadzone są pod tytułem „Dziedzictwo architektury hut szkła w Polsce: badania wstępne nad rolą zakładów szklarskich w kształtowaniu lokalnej tożsamości i praktyk ochrony dziedzictwa przemysłowego”. Ich celem jest nie tylko zrozumienie skali problemu, lecz także stworzenie pierwszego uporządkowanego obrazu dziedzictwa hutnictwa szkła w Polsce, zanim zniknie ono bez śladu.
