W XXI wieku konkurencja wymusza na biznesie zachowanie wyjątkowej czujności, a także ochrony zarówno know-how, wizerunku, jak również innowacyjnych rozwiązań. Globalizacja gospodarki sprawia, że produkty, czy niechroniona myśl techniczna mogą zostać wykorzystane przez nieuczciwych konkurentów, a twórcy i przedsiębiorcy pozbawieni odpowiednich zabezpieczeń często ponoszą dotkliwe straty. Dlatego tak istotne jest, aby zawczasu zadbać o ochronę tych kluczowych zasobów. O ochronie marki oraz metodach ochrony wynalazków dla miesięcznika „Świat Szkła” opowiada rzecznik patentowy Justyna Czyż z Brandpat – Kancelarii Rzeczników Patentowych.
Jakie konkretnie dobra niematerialne może chronić firma i które z nich najczęściej wymagają zabezpieczenia? Jak je zabezpieczyć?
Justyna Czyż: Do najważniejszych należą wynalazki i rozwiązania techniczne, które mogą zostać objęte ochroną patentową, znaki towarowe chroniące nazwę, logo lub inne oznaczenia marki, a także wzory przemysłowe, czyli design produktów. Ochronę prawną uzyskuje się przez zgłoszenie do odpowiedniego organu – w Polsce jest to Urząd Patentowy Rzeczypospolitej Polskiej, który w sformalizowanej procedurze udziela praw wyłącznych (monopolu) na wymienione wyżej dobra niematerialne.
Z jakimi zagrożeniami najczęściej mierzą się firmy i wynalazcy, jeśli nie zadbają odpowiednio wcześnie o ochronę swoich rozwiązań?
J.Cz.: Najczęstszym pojawiającym się problemem jest utrata możliwości uzyskania ochrony prawnej, zwłaszcza w przypadku patentów lub wzorów użytkowych. Jeśli rozwiązanie zostanie wcześniej ujawnione publicznie np. na targach, w Internecie, czy w materiałach marketingowych, może przestać spełniać wymóg nowości, który jest niezbędny do uzyskania ochrony prawnej.
Kolejnym zagrożeniem jest przejęcie pomysłu przez konkurencję. Bez odpowiedniego zabezpieczenia inna firma może zgłosić podobne rozwiązanie jako własne, a następnie utrudniać lub nawet uniemożliwiać jego dalsze wykorzystywanie przez pierwotnego twórcę. Wielu przedsiębiorców nie zdaje sobie nawet sprawy z tego ryzyka i dopiero w momencie pojawiających się problemów dostrzega konsekwencje braku zabezpieczenia prawnego.
Jak wobec tego powinniśmy zadbać o zabezpieczenie takich dóbr?
J.Cz.: Najskuteczniejszym sposobem zabezpieczenia tego rodzaju dóbr jest możliwie wczesne wdrożenie ochrony własności intelektualnej, obejmującej zarówno formalne zgłoszenia patentowe, rejestrację znaków towarowych i wzorów przemysłowych, jak i wewnętrzne procedury chroniące know how.
Kluczowe jest szybkie ustalenie, które elementy działalności mają realną wartość rynkową i mogą stać się przedmiotem nadużyć, a następnie objęcie ich odpowiednią formą ochrony prawnej. Równie ważne jest także monitorowanie rynku i reagowanie na próby naruszeń, bo tylko połączenie prewencji z aktywnym egzekwowaniem praw pozwala skutecznie chronić technologie, markę i przewagę konkurencyjną.
Jakie działania powinna więc podjąć firma na samym początku, aby skutecznie zabezpieczyć swoje rozwiązania?
J.Cz.: Firma, która chce skutecznie zabezpieczyć swoje rozwiązania powinna przede wszystkim zidentyfikować elementy stanowiące jej kluczową wartość intelektualną i jak najszybciej objąć je odpowiednią ochroną prawną poprzez realizację zgłoszeń do odpowiedniego urzędu – krajowego, unijnego lub międzynarodowego.
Niezwykle istotne jest przy tym zachowanie pełnej poufności do momentu dokonania zgłoszenia – wszelkie informacje dotyczące rozwiązań nie powinny być ujawniane osobom trzecim. Przedwczesne upublicznienie rozwiązania może bowiem prowadzić do odmowy udzielenia ochrony prawnej przez odpowiedni urząd.
Czy z Pani doświadczenia wynika, że polskie firmy faktycznie ponoszą straty z powodu braku ochrony swoich rozwiązań?
J.Cz.: W wyniku obserwacji polskiego rynku, mogę stwierdzić, że rzeczywiście krajowe przedsiębiorstwa ponoszą straty będące konsekwencją niewystarczającej ochrony opracowanych przez siebie rozwiązań. Kancelaria Brandpat wielokrotnie doradzała przedsiębiorcom w takich krytycznych momentach. Skala tych problemów jest większa, niż mogłoby się wydawać. Najczęściej dotyczy to sytuacji, w których przedsiębiorcy zbyt późno decydują się na zgłoszenie do ochrony znaku towarowego lub wynalazku, co otwiera drogę konkurentom do przejęcia logo, technologii czy wyglądu produktu.
Zdarza się, że podmioty trzecie rejestrują identyczne lub bardzo podobne oznaczenia, blokując firmie możliwość korzystania z własnej marki albo zmuszając ją do kosztownych sporów. W innych przypadkach brak ochrony technologii prowadzi do jej skopiowania i wprowadzenia na rynek przez nieuczciwych graczy, często po niższej cenie, co skutkuje utratą klientów i przychodów. W praktyce oznacza to, że zaniechanie ochrony własności intelektualnej może nie tylko zahamować rozwój firmy, ale wręcz zagrozić jej dalszemu funkcjonowaniu.
Jakie błędy lub przeoczenia najczęściej prowadzą do strat i jak można ich uniknąć?
J.Cz.: Najczęstsze błędy i przeoczenia wynikają z braku świadomości, jak szybko niechronione rozwiązania mogą zostać wykorzystane przez konkurencję.
Do strat prowadzi przede wszystkim odkładanie audytu własności intelektualnej przedsiębiorstwa, brak wdrożonych procedur jej ochrony, zaniedbanie rejestracji używanych znaków towarowych lub ochrony prawnej nowej technologii w formie patentów, co otwiera drogę innym podmiotom do przejęcia nazwy, technologii czy wyglądu produktu.
Częstym problemem jest także brak umów o poufności z pracownikami i podwykonawcami, co powoduje niekontrolowany wypływ know how. Firmy zaniedbują również monitorowanie rynku i nie reagują na pierwsze sygnały naruszeń, przez co tracą możliwość szybkiej interwencji na takie działania. Uniknięcie tych błędów wymaga wczesnego planowania strategii ochrony, regularnego przeglądu dóbr niematerialnych oraz współpracy z profesjonalistami, którzy potrafią ocenić ryzyka i wskazać właściwe narzędzia prawne.
Jakie korzyści daje firmie posiadanie zarejestrowanego znaku towarowego?
J.Cz.: Posiadanie zarejestrowanego znaku towarowego bezpośrednio przekłada się na bezpieczeństwo marki, jej wartość rynkową, a także możliwość rozwoju. Przede wszystkim zapewnia wyłączne prawo do posługiwania się nazwą, logo lub innym oznaczeniem, co skutecznie blokuje konkurencję przed używaniem podobnych oznaczeń i chroni przed podszywaniem się pod daną markę.
Rejestracja znaku towarowego znacząco ułatwia również walkę z podróbkami i naruszeniami, ponieważ daje przedsiębiorcy silne narzędzie prawne do egzekwowania swoich praw. Znak towarowy zwiększa także wiarygodność firmy w oczach klientów, partnerów i inwestorów, a w wielu branżach jest wręcz warunkiem wejścia na rynek. Co więcej, zarejestrowany znak towarowy jest wartościowym aktywem przedsiębiorstwa, niejednokrotnie o wyższej wartości niż jego aktywa materialne.
Zatem na co powinni być uczuleni przedsiębiorcy aby dobrze zabezpieczyć swoją markę?
J.Cz.: Przedsiębiorcy, którzy chcą zabezpieczyć swoją markę, powinni przede wszystkim zwracać uwagę na te obszary, w których najłatwiej o naruszenia i kosztowne błędy.
Kluczowe jest upewnienie się, że nazwa, logo lub inne oznaczenia firmy są unikalne i nie naruszają cudzych praw, bo dopiero wtedy rejestracja znaku towarowego daje pełną ochronę. Ważne jest również konsekwentne używanie znaku w obrocie, aby budować jego rozpoznawalność i unikać ryzyka utraty praw z powodu braku faktycznego używania. Należy również pamiętać o zgłaszaniu kolejnych znaków, w przypadku modyfikacji na skutek rebrandingu, lub tworząc serię znaków towarowych, które razem stanowią jeszcze skuteczniejszą formę ochrony i budowy renomy znaku.
A jak wygląda procedura rejestracji znaku towarowego?
J.Cz.: Procedura rejestracji znaku towarowego obejmuje kilka kluczowych kroków. Na początku należy sprawdzić, czy nazwa lub logo są unikalne, a następnie dokładnie sprecyzować zakres towarów i usług, dla jakich znak ma być używany. Dopiero wówczas złożyć zgłoszenie do wybranego urzędu – krajowego, unijnego lub międzynarodowego. W tych procedurach pomagają specjalistyczne kancelarie rzecznikowskie.
A jeśli chodzi o patent, dlaczego bywa on kluczowy dla firm rozwijających nowe technologie i jakie daje im realne przewagi?
J.Cz.: Patent daje innowacyjnym przedsiębiorstwom silną, formalną i wyłączną ochronę na opracowane samodzielnie rozwiązanie techniczne. Dzięki patentowi przedsiębiorstwo może zablokować konkurentom możliwość kopiowania lub wykorzystywania wynalazku, co w praktyce oznacza bezpieczną przestrzeń do inwestowania w rozwój produktu, skalowanie biznesu i wejście na nowe rynki. Patent zwiększa również wiarygodność firmy w oczach inwestorów, którzy chętniej angażują kapitał w projekty posiadające jasno zabezpieczone prawa własności intelektualnej. Dodatkowo, staje się wartościowym aktywem, które można komercjalizować w inny sposób, np. udzielając licencji.
Czy wynalazki podlegają takiej samej procedurze jak znaki towarowe?
J.Cz.: Tu sprawa ma się nieco inaczej. W przypadku innowacyjnych rozwiązań, które nie były wcześniej zgłaszane, warto zacząć od przeprowadzenia badania stanu techniki, aby upewnić się, że wynalazek rzeczywiście jest nowy. Kolejnym krokiem jest przygotowanie opisu wynalazku wraz z zastrzeżeniami patentowymi – tutaj pomoc wyspecjalizowanego rzecznika patentowego jest zasadniczo niezbędna. Rzecznicy patentowi są specjalistami w różnych dziedzinach techniki, gdyż dobrze przygotowany opis patentowy wymaga fachowej wiedzy. Tak przygotowane zgłoszenie składa się do Urzędu Patentowego. Po uzyskaniu ochrony patent obowiązuje przez 20 lat, pod warunkiem wnoszenia corocznych opłat.
Czy istnieje możliwość uzyskania ochrony patentowej obejmującej wszystkie kraje na świecie?
J.Cz.: Nie ma możliwości uzyskania jednego patentu, który automatycznie chroniłby wynalazek we wszystkich krajach świata, ponieważ ochrona patentowa ma zawsze charakter terytorialny. Istnieją jednak procedury zgłoszeniowe, które pozwalają znacząco rozszerzyć zasięg ochrony i objąć nią wiele państw jednocześnie.
Jak widać z powyższego są to skomplikowane formalności prawno-urzędnicze. Czy każdy wynalazca sam może zgłosić swój pomysł?
J.Cz.: Nie ma przeszkód formalnych, aby wynalazca samodzielnie zgłosił wynalazek do ochrony, ale w praktyce rzadko jest to najlepsze rozwiązanie. Procedura patentowa wymaga bardzo precyzyjnego przygotowania dokumentacji, zwłaszcza opisu wynalazku i zastrzeżeń patentowych, które decydują o zakresie ochrony. To właśnie na tym etapie najłatwiej popełnić błąd – zbyt wąskie zastrzeżenia mogą sprawić, że konkurencja łatwo obejdzie patent, a zbyt szerokie zostaną odrzucone przez urząd. Rzecznicy patentowi pomagają nie tylko w przygotowaniu i złożeniu zgłoszeń patentowych, znaków towarowych czy wzorów przemysłowych, lecz także w ocenie, co rzeczywiście nadaje się do ochrony, jakie ryzyka wiążą się z danym rozwiązaniem oraz jaką strategię przyjąć, aby zabezpieczenie było możliwie szerokie i trwałe. Dla przedsiębiorców, którzy nie mają doświadczenia w procedurach prawa własności intelektualnej, samodzielne poruszanie się w procedurach krajowych i międzynarodowych bywa trudne i obarczone ryzykiem błędów, które mogą później kosztować utratę praw lub konieczność prowadzenia kosztownych sporów. W praktyce współpraca z rzecznikiem patentowym znacząco zwiększa szanse na skuteczną ochronę technologii, marki i know how, w związku z tym większość przedsiębiorców korzysta ze wsparcia rzeczników patentowych.
Justyna Czyż
Polski rzecznik patentowy specjalizujący się w znakach towarowych oraz wzorach przemysłowych. Partner w kancelarii patentowej Brandpat, kancelarii z ponad 20-letnim doświadczeniem w ochronie własności intelektualnej. Swoją wiedzę i praktykę zdobywała między innymi w jednej z największych polskich kancelarii patentowych. Z wykształcenia prawnik, z zamiłowania miłośniczka gór.
