Dwa narzędzia, jeden cel – ochrona przewagi
Wynalazek i wzór użytkowy to dwa kluczowe rozwiązania techniczne, które mogą podlegać ochronie prawnej w Polsce. Urząd Patentowy RP (UPRP) udziela odpowiednio patentu na wynalazek albo prawa ochronnego na wzór użytkowy. Patent można uzyskać na rozwiązania z każdej dziedziny techniki, jeżeli są nowe, mają poziom wynalazczy i nadają się do przemysłowego stosowania.
W przypadku prawa ochronnego na wzór użytkowy nie trzeba wykazywać poziomu wynalazczego, co w praktyce może ułatwiać uzyskanie ochrony. Ta wygoda ma jednak swoją cenę: zakres rozwiązań możliwych do ochrony jest węższy. Wzór użytkowy dotyczy rozwiązania technicznego związanego z kształtem lub budową przedmiotu o trwałej postaci. W tej formule nie ochronimy np. sposobów postępowania, metod wytwarzania, leków, związków chemicznych ani rozwiązań, których istota nie przejawia się w kształcie lub budowie przedmiotu.
Dokumentacja – tu konieczna jest forma
Od strony dokumentacyjnej oba tryby nie wybaczają jednak braku właściwej formy. W obu przypadkach należy opracować opis, zastrzeżenia i skrót opisu. W przypadku wzoru użytkowego konieczne są rysunki, natomiast w przypadku wynalazku rysunki dołącza się wtedy, gdy są niezbędne do zrozumienia istoty wynalazku. Krótko mówiąc: nawet „prostsze” prawo wymaga porządnie przygotowanej dokumentacji.
Patent – dłuższy dystans i szerszy parasol
Patent na wynalazek może być bardziej pożądany, ponieważ:
- daje ochronę trwającą do 20 lat od daty zgłoszenia (prawo ochronne na wzór użytkowy trwa maksymalnie 10 lat);
- pozwala, przy odpowiednim ujęciu zastrzeżeń, objąć ochroną rozwiązanie główne oraz inne rozwiązania, o ile pozostają objęte wspólną ideą wynalazczą;
- może dotyczyć szerszego zakresu kategorii rozwiązań, np. urządzeń, układów, systemów, sposobów wytwarzania, zastosowań technicznych, leków, substancji i innych wytworów nieukształtowanych przestrzennie.
Wzór użytkowy - skromniejszy krewny, ale z charakterem
Wzór użytkowy nie jest jednak ubogim krewnym patentu. Może być atrakcyjny, ponieważ:
- zwykle oznacza niższe opłaty za ochronę;
- w praktyce może być szybciej procedowany w UPRP;
- nie wymaga spełnienia kryterium poziomu wynalazczego;
- przy dobrze dobranym przedmiocie ochrony może okazać się odporniejszy na atak konkurencji niż słaby patent, choć oczywiście nadal może zostać unieważniony, jeżeli nie spełnia ustawowych przesłanek ochrony.
Strategia przed zgłoszeniem – najpierw wybór, potem papier
Rozsądne dopasowanie formy zgłoszenia to nie urzędowa kosmetyka, lecz realna strategia biznesowa. Pozwala zoptymalizować budżet i skutecznie zabezpieczyć kapitał intelektualny firmy. Strategię ochrony najlepiej ustalić jeszcze przed formalnym zgłoszeniem rozwiązania, bo później pole manewru bywa znacznie węższe. Warto też pamiętać, że po dokonaniu zgłoszenia wynalazku można w określonych sytuacjach złożyć wniosek o udzielenie prawa ochronnego na wzór użytkowy. Odwrotna droga, czyli „podniesienie” zgłoszenia wzoru użytkowego do rangi zgłoszenia wynalazku, nie jest możliwa w postępowaniu przed UPRP.
Zastrzeżenia – prawne ogrodzenie wokół rozwiązania
Zarówno patent na wynalazek, jak i prawo ochronne na wzór użytkowy dają uprawnionemu prawo wyłącznego korzystania z chronionego rozwiązania określonego w zastrzeżeniach patentowych albo w zastrzeżeniach ochronnych. Zastrzeżenia są najważniejszą częścią dokumentacji zgłoszeniowej, bo to one wyznaczają granice prawnego „ogrodzenia” wokół rozwiązania. Można powiedzieć, że w patentach diabeł tkwi nie tylko w szczegółach, ale przede wszystkim w zastrzeżeniach. Jeżeli wszystkie cechy zawarte w zastrzeżeniu oraz połączenia tych cech są już znane, w procedurze badania zdolności patentowej lub ochronnej może pojawić się zarzut braku nowości rozwiązania. Wyłącznie dla zgłoszenia wynalazku urząd patentowy może również postawić zarzut braku poziomu wynalazczego. Jest to możliwe, gdy dla znawcy z danej dziedziny techniki, patentowane rozwiązanie wynika w sposób oczywisty ze stanu techniki, a w szczególności jeżeli wynalazek mógłby powstać na podstawie jednego wcześniejszego ujawnienia, uzupełnionego wiedzą ogólną znawcy, albo z logicznego połączenia kilku wcześniejszych ujawnień. Nie wystarczy jednak sama teoretyczna możliwość połączenia takich dokumentów; potrzebne jest przekonujące uzasadnienie, dlaczego znawca rzeczywiście miałby dokonać takiego połączenia bez wysiłku twórczego.
Nowość i poziom wynalazczy – dwa różne pola minowe
O ile zarzut braku nowości jest stosunkowo łatwy do postawienia, jeżeli istnieje wcześniejszy dokument ujawniający wszystkie cechy zastrzeżenia, o tyle prawidłowo uzasadniony zarzut braku poziomu wynalazczego, wymaga zwykle bardziej złożonego rozumowania. Tu ekspert oceniający to kryterium nie powinien poprzestawać na stwierdzeniu, że znawca mógłby dojść do takiego samego rozwiązania. Istotne jest wykazanie, że znawca, mając przed sobą określony stan techniki i konkretny problem techniczny, doszedłby do badanego rozwiązania bez angażowania własnej twórczości.
Najgroźniejszy przeciek bywa całkiem niewinny
Największe ryzyko dla twórcy? Często nie konkurencja, lecz własna przedwczesna szczerość. Zdarza się, że zanim zgłaszający zwróci się o pomoc do rzecznika patentowego, twórca, nierzadko w dobrej wierze, ujawni zbyt wiele szczegółów. Opowiada, pokazuje, testuje, wysyła prezentacje, bo chce zainteresować partnera albo inwestora. Tymczasem świadomość zachowania poufności opracowywanych rozwiązań wynalazczych nie trafiła jeszcze całkowicie „pod strzechy” nawet w wielu dobrych instytutach naukowych i przedsiębiorstwach.
Nowość światowa – jeden pokaz może kosztować lata pracy
Nowość światowa jest wymagająca i bywa bezlitosna. Przed dokonaniem zgłoszenia w Urzędzie Patentowym RP należy bezwzględnie zadbać o zachowanie poufności rozwiązania, które ma być chronione jako wynalazek albo wzór użytkowy. Zarówno patent na wynalazek, jak i prawo ochronne na wzór użytkowy wymagają bowiem nowości w skali światowej. Jedno nieostrożne ujawnienie istoty rozwiązania, nawet w najodleglejszym kraju, może czasem zniweczyć lata twórczej pracy całego zespołu. Również własne, wcześniejsze ujawnienie rozwiązania na stronie internetowej, w mediach społecznościowych, w ofercie handlowej, podczas targów, prezentacji dla klienta, testów u kontrahenta albo podczas rozmów z inwestorem może później zostać potraktowane jako element stanu techniki i stać się przeszkodą w uzyskaniu ochrony.
Co można powiedzieć, a czego lepiej nie zdradzać
Szczególnie niebezpieczne jest ujawnianie tych cech rozwiązania, które decydują o jego technicznym charakterze i odróżniają je od znanych rozwiązań. Nie należy więc przed zgłoszeniem ujawniać dokumentacji technicznej, rysunków konstrukcyjnych, schematów działania, prototypów, parametrów technicznych, składu materiałowego, sposobu wytwarzania, sposobu działania ani innych informacji pozwalających osobie trzeciej odtworzyć istotę rozwiązania. Bezpieczniej, choć nie zawsze całkowicie bezpiecznie, można mówić jedynie o ogólnym problemie technicznym, potrzebie rynkowej, przewidywanym zastosowaniu albo ogólnych korzyściach. Można rozbudzać apetyt rynku, ale nie warto przedwcześnie podawać przepisu na danie, czyli konkretnych cech technicznych rozwiązania.
Poufność informacji dotyczy zarówno wynalazków, jak i wzorów użytkowych. W obu przypadkach utrata nowości może przekreślić możliwość uzyskania skutecznej ochrony. W praktyce wynalazki częściej wymagają jeszcze większej ostrożności, ponieważ ich istota może tkwić nie tylko w widocznej budowie przedmiotu, ale także w sposobie produkcji, parametrach, recepturze, algorytmie technicznym, układzie funkcjonalnym albo w nowym zastosowaniu. Wzory użytkowe również trzeba trzymać pod kluczem, zwłaszcza gdy dotyczą nowych i wartościowych rynkowo konstrukcji.
NDA – solidny zamek, ale nie pancerny sejf
Jeżeli przed zgłoszeniem ochrony konieczne jest ujawnienie rozwiązania pracownikom, podwykonawcom, inwestorom, współpracującej jednostce badawczej, producentowi narzędzi lub komponentów niezbędnych do realizacji wynalazku albo potencjalnemu kontrahentowi, powinno to nastąpić wyłącznie w warunkach poufności, najlepiej na podstawie odpowiedniej umowy NDA (Non-Disclosure Agreement) albo wyraźnych klauzul poufności.
Należy mieć świadomość, że nawet najlepsza umowa o zachowaniu poufności nie daje całkowitej pewności, że do ujawnienia nie dojdzie. NDA jest więc jedynie solidnym zamkiem w drzwiach, a nie pancernym sejfem. Najbezpieczniej więc stosować się do zasady: najpierw zgłoszenie, potem publiczne ujawnienie.
Legalny monopol – wyjątek, który napędza innowacje
Monopol brzmi w gospodarce rynkowej podejrzanie i co do zasady może być zwalczany na podstawie ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów. Własność przemysłowa działa jednak na szczególnych zasadach. Patent na wynalazek albo prawo ochronne na wzór użytkowy przyznaje uprawnionemu legalną, czasową wyłączność na korzystanie z określonego rozwiązania technicznego. Jest to więc swoisty, dopuszczalny przez prawo „monopol”, nie na cały rynek, lecz na konkretną technologię, konstrukcję, urządzenie albo rozwiązanie opisane w zgłoszeniu i objęte zakresem ochrony.
Taki monopol nie tylko nie jest zakazany; przeciwnie, jest świadomie przyznawany i chroniony. Państwo mówi tu niejako: ujawnij społeczeństwu nowe rozwiązanie techniczne, a w zamian otrzymasz czasową wyłączność. Celem tego mechanizmu jest wynagrodzenie przedsiębiorcy lub wynalazcy za ujawnienie nowego rozwiązania oraz zachęcenie do dalszych inwestycji w badania, rozwój i innowacje. Dzięki patentowi przedsiębiorca może przez określony czas decydować, czy sam będzie korzystał z wynalazku, czy udzieli licencji innym podmiotom, czy też będzie przeciwdziałał kopiowaniu rozwiązania przez konkurencję.
Patent jako majątek, a nie dekoracja na ścianę
Nieopatentowanie wartościowego rozwiązania jest jak pozostawienie otwartych drzwi do własnej technologii. Firma, która nie zadba o ochronę, może znaleźć się w sytuacji, w której poniosła koszty opracowania produktu, badań, prototypów i wdrożenia, ale nie ma skutecznego prawa wyłącznego, pozwalającego zatrzymać innych przed wykorzystaniem tego samego rozwiązania. W praktyce może to oznaczać utratę przewagi rynkowej, osłabienie pozycji negocjacyjnej, niższą wycenę przedsiębiorstwa oraz brak możliwości czerpania dodatkowych korzyści z licencji lub komercjalizacji technologii. Innymi słowy: ktoś inny może wejść na przygotowaną już ścieżkę, nie płacąc za jej wytyczenie.
Siła argumentu – wartość rynkowa
Nawet najbardziej twórcze rozwiązanie pozostanie jedynie teoretycznym projektem, jeśli nie stoi za nim twarda wartość, którą weryfikuje wolny rynek. Rozstrzygając tytułową kwestię, warto spojrzeć na nią właśnie z tej perspektywy. Patent na wynalazek może dawać szerszą i dłuższą ochronę, ale nie oznacza to, że każdy wynalazek jest gospodarczo cenniejszy od każdego wzoru użytkowego. O wartości rozwiązania decyduje przede wszystkim jego praktyczne znaczenie, skala zastosowania, możliwość uzyskania przewagi nad konkurencją, łatwość wdrożenia, zainteresowanie rynku oraz możliwość komercjalizacji. Wzór użytkowy, choć czasem bywa prostszy konstrukcyjnie, może mieć wysoką wartość, jeżeli dotyczy udoskonalenia produktu sprzedawanego w dużej skali lub rozwiązania realnego problemu klientów. Wynalazek z kolei może być szczególnie cenny wtedy, gdy obejmuje istotną technologię, której konkurencja nie może łatwo obejść. Dlatego nie zawsze wyżej należy oceniać samą kategorię prawa, lecz konkretny efekt gospodarczy, jaki dane rozwiązanie może przynieść przedsiębiorcy. Najkrócej: „Ten projekt więcej waży, który z zyskiem się kojarzy”.
