Szkło w „zielonej” transformacji UE: między regulacją, technologią a cyrkularnością
- Szczegóły
- Kategoria: Wydania
Debata o roli szkła w strategii Unii Europejskiej często przyjmuje formę uproszczonych ocen, w których postrzegane jest wyłącznie przez pryzmat energochłonności procesu wytopu. Tymczasem regulacje unijne, dane emisyjne i analizy całego cyklu życia tworzą obraz znacznie bardziej złożony.
Aspekty prawne
Szkło funkcjonuje w systemie prawnym, który dynamicznie się zmienia, szczególnie od czasu ogłoszenia tzw. Europejskiego Zielonego Ładu, a jednocześnie pozostaje materiałem o wyjątkowych właściwościach środowiskowych. Właśnie na przecięciu regulacji, technologii produkcji i praktyk rynkowych najpełniej widać znaczenie szkła dla „zielonej” transformacji.
Unia Europejska od kilku lat poszukuje sposobu na uporządkowanie komunikacji w zakresie deklaracji środowiskowych, aby przeciwdziałać zjawisku greenwashingu. Najdalej idącą próbą był projekt dyrektywy o oświadczeniach środowiskowych, która miała ograniczyć możliwość stosowania znaków sugerujących cyrkularność lub niską emisyjność produktów. Projekt ten zakładał de facto usunięcie z obiegu symboli opracowanych przez branże, takie jak sektor szklarski i firmy. Ostateczne wycofanie projektu dyrektywy w połowie ubiegłego roku nie oznacza jednak końca ambicji politycznych w tym zakresie. Komisja Europejska podtrzymuje plany wprowadzenia systemu ekoetykietowania, tym razem skupionego na śladzie węglowym wyrobu. Wydaje się jednak, że obejmie on jedynie cement i stal.
Także regulacje dotyczące tzw. ekoprojektu pokazują, że mimo zalewu nowych inicjatyw legislacyjnych, szkło nie jest w centrum unijnych interwencji. W planie pracy kluczowego w tym zakresie rozporządzenia unijnego dotyczącego „produktów zrównoważonych”1, szkło się nie znalazło. To nie zaskakuje, gdyż branża od dawna podlega wielu regulacjom środowiskowym i nie wymaga dodatkowych mechanizmów porządkujących. Tym bardziej istotne staje się więc to, jak przemysł szklarski radzi sobie w ramach istniejących systemów, przede wszystkim w unijnym systemie handlu emisjami.
Redukcja emisji gazów cieplarnianych
W tym zakresie branża prezentuje wyniki rzadko podkreślane w debacie publicznej. Emisyjność europejskiej produkcji szkła float należy do najniższych na świecie, a zmiany wprowadzane w zakładach przyniosły wyraźny efekt. W latach 1990–2015 emisje na tonę produktu spadły o ponad 40%, co oznacza jedną z najbardziej konsekwentnych redukcji wśród energochłonnych gałęzi przemysłu2. W zestawieniu z niektórymi krajami spoza UE, w tym Chinami, różnica jest analogiczna: produkcja szkła może tam generować nawet kilkadziesiąt procent więcej emisji na tonę (nawet ponad 90%).
Równocześnie branża szkła płaskiego odgrywa znaczącą rolę w obniżaniu emisji po stronie użytkownika końcowego. Wymiana starych okien na nowoczesne pakiety dwu- i trzyszybowe umożliwia szybkie zrównoważenie emisji powstałych przy ich wytworzeniu, ponieważ oszczędności energii w budynku przewyższają zużycie energii potrzebne do produkcji szyb. W cyklu życia budynków efektywne okna stają się jednym z najskuteczniejszych narzędzi ograniczania strat energetycznych. Ich realny wpływ środowiskowy wykracza daleko poza etap produkcji i obejmuje wieloletnie funkcjonowanie w obiekcie.
W ocenie wpływu środowiskowego produktów coraz większe znaczenie mają regulacje finansowe, takie jak tak zwana unijna taksonomia. Określa ona, które inwestycje można uznać za zgodne np. z celami klimatycznymi, a instytucje finansowe już muszą raportować udział aktywów spełniających odpowiednie kryteria. W przypadku zakładów produkujących okna oznacza to konieczność wykazania, że oferowane wyroby osiągają parametry pozwalające traktować je jako wspierające cele klimatyczne, w tym odpowiednio niski współczynnik przenikania ciepła. Nota bene jest on dużo wyższy niż wymagany przez polskie Warunki Techniczne. Choć w praktyce jest to wymóg łatwy do spełnienia, zmienia sposób, w jaki banki postrzegają finansowanie działalności produkcyjnej. Pokazuje także, że szkło i produkty oparte na szkle coraz częściej stają się elementem szerszej polityki klimatycznej, a nie jedynie wyrobem budowlanym podlegającym normom technicznym.
Recykling szkła płaskiego, ochrona środowiska
Jedną z kluczowych cech szkła, mocno odróżniającą je od wielu materiałów budowlanych, jest jego charakter materiału permanentnego. Oznacza to możliwość wielokrotnego przetwarzania bez utraty jakości, pod warunkiem odpowiedniego zebrania i oczyszczenia surowca. Potwierdziły to analizy europejskich instytutów badawczych, np. Stazione Sperimentale del Vetro3, wskazujące, że szkło zachowuje właściwości fizykochemiczne nawet w kolejnych cyklach przetopu. W Polsce recykling szkła płaskiego jest dobrze rozwinięty. Ponad 400 tys. ton stłuczki rocznie wraca do obiegu, co stanowi jeden z najwyższych wskaźników odzysku wśród materiałów budowlanych. Co więcej, w przeciwieństwie do sektorów, które potrzebują silnego impulsu regulacyjnego, recykling szkła funkcjonuje przede wszystkim dzięki przydatności technologicznej surowca wtórnego.
Istotnym elementem praktyki zakładów produkcyjnych jest także zarządzanie środowiskowe. W Polsce certyfikacja wg normy ISO 14001 jest w hutach szkła standardem od wielu lat. Obejmują kontrolę emisji, gospodarkę odpadami, zarządzanie wodami oraz nadzór nad procesami mogącymi wpływać na środowisko.
Do tego dochodzi rozwój umów na zakup energii elektrycznej pochodzącej ze źródeł odnawialnych (w tym umowy długoterminowe PPA). Dla części producentów szkła w kraju oznacza to pokrycie znaczącego udziału zapotrzebowania energetycznego „zieloną” energią, co dodatkowo obniża bilans emisji.
Kwestia bezpieczeństwa użytkowego szkła płaskiego rzadko pojawia się w kontekście środowiskowym, lecz warto także o niej wspomnieć. Przepisy europejskie dotyczą tu materiałów mających kontakt z żywnością, a analizy szkła budowlanego wykazały, że uwalnianie metali ciężkich z tafli mieści się generalnie poniżej granic wykrywalności. Stabilność chemiczna szkła sprawia, że nawet w warunkach laboratoryjnych nie obserwuje się poziomów wymywania, które mogłyby rodzić jakiekolwiek obawy o bezpieczeństwo.
Na znaczeniu zyskują również przepisy dotyczące wyrobów budowlanych, w których ostatnio wprowadzono wymóg precyzyjniejszego raportowania parametrów środowiskowych. Dotychczas producenci mogli stosować wartości średnie dla swoich instalacji. Nowe podejście wymaga deklarowania wyników dla konkretnych zakładów, co może prowadzić do dużych obciążeń administracyjnych i komplikacji rynkowych. W przypadku materiałów takich jak szkło, gdzie takie same produkty mogą pochodzić z różnych linii produkcyjnych o zróżnicowanych parametrach, trudno jest tworzyć dokumenty dla każdej instalacji (konkretnej partii wyrobu). Branża zwraca uwagę, że takie rozwiązanie może tworzyć chaos informacyjny, a równocześnie nie prowadzić do rzeczywistej poprawy jakości danych i środowiska. Toczące się prace nad uproszczeniem regulacji mogą przywrócić możliwość stosowania wartości średnich, co byłoby logicznym kompromisem między przejrzystością a wykonalnością.
W świetle powyższych obserwacji szkło jawi się jako materiał, którego rola w „zielonej” transformacji jest często niedoceniana. Z jednej strony produkcja realizowana w Europie cechuje się niskimi emisjami i wysoką efektywnością energetyczną. Z drugiej – szkło umożliwia realne oszczędności energii w budynkach oraz może funkcjonować w cyklu obiegu zamkniętego, w którym materiał nie traci jakości. Pokazuje to, że szkło jest nie tylko materiałem kluczowym, lecz także odpowiadającym kierunkowi ograniczania wpływu na środowisko. W miarę jak europejska legislacja będzie ewoluować, znaczenie tych właściwości będzie prawdopodobnie rosło. Szkło powinno więc pozostać jednym z najbardziej przewidywalnych i uznawanych za prośrodowiskowe materiałów w krajobrazie regulacyjnym kształtowanym w Brukseli.
Tekst opracowano na podstawie wystąpienia „Produkty szklarskie i okienne w świetle polityk UE. Czy szkło jest naprawdę zielone?”, wygłoszonego podczas konferencji „Szklane Horyzonty”, która odbyła się 25 listopada w Warszawie.
Recycling przepisem na ograniczenie emisyjności branży budowlanej
- Szczegóły
- Kategoria: Wydania
W obliczu postępujących zmian klimatycznych i kurczenia się surowców pierwotnych, ale też konieczności wdrożenia działań związanych z coraz bardziej rygorystycznymi regulacjami prawnymi, dotyczącymi m.in. ograniczenia emisyjności, branża budowlana rozwija i wdraża zrównoważone procesy, które będą wspierać jej dekarbonizację.
